Buy Antabuse online

Site İçi Arama


Genel Arama
Sözlük Evinde Arama
Kullanıcı Girişi

Anasayfa Ana Sayfa Yazıları MEVLÂNÂ VE KUR'AN
  • MEVLÂNÂ VE KUR'AN

    Dikkat, yeni pencerede açar PDFYazdırE-posta

    MEVLÂNÂ VE KUR'AN
    Derya Örs*

    Özet: 13. yüzyılın büyük mutasavvıf düşünürü Mevlânâ, Mesnevi ve Fîhi Mâfîh gibi manzum ve mensur eserlerinde aslında Kur'an'ı tefsir etmiş, özellikle Mesnevi'de Kur'an'da dile getirilen pek çok konuyu Kur'an'a yabancı olan geniş halk kitlelerinin dahi anlayabileceği şekilde kıssalarla açıklamaya ve yorumlamaya çalışmıştır. Mevlânâ'yı anlamak için onun Kur'an ve sünnet konusundaki anlayışını ve yaklaşımını doğrudan kendi eserlerinden yola çıkarak sağlıklı bir şekilde ortaya koymak şarttır. Çünkü bütün ömrünü Kur'an'a ve İslâmî bilimlere hizmetle geçirmiş olan bu büyük İslâm âlimini, İslâm'ın iki ana kaynağı olan Kur'an'dan ve sünnetten soyutlayarak anlamak ya da anlatmak mümkün değildir.
    Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Kur'an, tasavvuf.

    Mavlana and Koran
    Summary: Mavlana, the great mystic thinker of the 13.th century in fact has been interpreted the Holy Koran and the Prophet's tradition both in his poetic and prose works like Mathnavi and Fihi Mâfih. Especially his Mathnavi is full of Koranic verses in which he has been tried to explain and to comment a large number of topics that expressed and described in Koran, for those that are not familiar with its deep facts and meanings. To determine his understanding and approach to Koran directly from his works in a healthy way is very necessary and vital. Because it is not impossible to understand and to explain of this great Islamic scholar's thinking who has been served to Islamic sciences during all his life, without basic references and sources of Islam, Koran and tradition.
    Keywords: Mavlana, Koran, mysticism.

    Giriş
    H.7./M.13. yüzyılın siyasî ve toplumsal çalkantılarla dolu dünyasının karanlık ufuklarında Anadolu'dan bir güneş gibi doğarak, engin sevgisi ve düşünceleriyle tüm insanlığı kuşatan, kucaklayan, çağlar üstü eserleri ve örnek hayatıyla yedi yüz yıldan fazla bir zamandır insanlığa ışık saçmaya devam eden Mevlânâ hakkında bugüne kadar çok şeyler söylenmiş, çok şeyler yazılmıştır . Yaşadığı dönemde geniş kitleleri etkisi altına alan, ölümünden sonra da oğlu ve torunu tarafından öğretileri sistemleştirilmek suretiyle "Mevlevilik" adıyla bir tarikat kurularak düşünceleri ve inançları yaşatılmaya çalışılan, eserleri başta Osmanlı coğrafyası olmak üzere, İran, Hindistan ve Pakistan'da büyük şöhrete sahip olan, son zamanlarda Batılılar tarafından da büyüklüğü ve değeri her geçen gün daha çok fark edilen, 21. yüzyılın kitlesel iletişim dünyasında tamamen evrensel bir kimlik kazanan Mevlânâ'yı ve onun düşünce sistemini anlamak ve anlatmak uğruna hemen her yüzyılda büyük uğraşlar verilmiş, eserleri dünyanın çeşitli dillerine çevrilmiş, sayısız şerhler yapılmış, Mevlânâ'nın deyişiyle "herkes kendi zannınca ona yar olmaya" çalışmış ancak "içindeki sırları aramaya" pek yanaşan olmamıştır.
    Mevlânâ'yı düşüncesine ve inancına şekil veren İslâm'ın iki ana kaynağından yani Kur'an ve sünnetten soyutlayarak anlamak ya da anlatmak mümkün değildir. Gerçek Mevlânâ, ölümünden sonra yazılan ve pek çoğu hayal ürünü uydurma rivayetlerden ibaret olan "menâkıb" kitaplarının karanlıklarında değil, kendi eserlerinin ve sözlerinin ışığında aranmalıdır . Çünkü düşünceleri dikkatli ve sistematik bir bütünlük içinde incelendiğinde, bütün eserlerinin Kur'an ayetlerinden ve Peygamberin hadislerinden hareketle İslâm'ın esası olan tevhid inancını dile getirmek üzere yazıldığı görülecektir.
    Mevlânâ, daha çocukluğundan başlayan uzun soluklu bir eğitimin ardından, kendi zamanında geçerli olan bütün İslâmî, insanî ve edebî bilimleri öğrenmiş ve bunları hakkıyla kavramıştır. Zaten altmış altı bin beyte varan şiirlerinde ve mensur eserlerinde görülen derin bilgi birikimi ve yoğunluk, onun ne denli olağanüstü bir dehaya sahip olduğunu açıkça gösterir.
    Mevlânâ, Şems-i Tebrizi ile karşılaşıp ruhunda ilâhî aşk fırtınaları kopmazdan önce, bulunduğu her şehirde ve mekanda geniş halk kitlelerine vaaz eden bir vaiz, fetva veren bir müftü, fıkhî meseleleri halleden bir fakih, Kur'an'ı en geniş ayrıntısıyla tefsir eden bir müfessir, kelâm ilminin bütün ana konularına vâkıf bir kelâmcı olarak karşımıza çıkar. Mevlânâ'nın İslâmi bilimlerle yoğrulmuş bu âlim kişiliğinin göz ardı edilerek sadece mistik hâl ve heyecan sahibi bir şair sıfatıyla ele alınması, ya da yaşadığı dönemde aslâ var olmayan bugüne ait bir takım anlayışlarla ele alınıp değerlendirilmesi onun anlaşılması yolunda büyük bir engel teşkil eder. Çünkü şiir, onun için sahip olduğu bilgileri insanlara ulaştırmak, onlarla paylaşmak ve onları doğru yola çağırmak için gerekli bir araçtan başka bir şey değildir.
    Bu açıklamalardan hareketle, bu makalede, hayatını Kur'an ile yaşayan, bütün eserlerinde Allah'ın buyruklarını insanlara tefsir etmeye, onların anlayabileceği seviyeye çekmeye çalışan Mevlânâ'nın Kur'an'dan ne anladığını, Kur'an hakkında ne düşündüğünü öncelikle kendi eserlerinden yola çıkarak ana hatlarıyla incelemeye çalışacağız.

    Mevlânâ'nın Kur'an Anlayışı

    Hiç kuşkusuz Mevlânâ, Kur'an ve sünnet konusundaki derin ve engin bilgisinin temellerini "Sultanu'l-Ulema" lakabıyla tanınan babası Bahâeddin Veled'den almış, ardından yine babasının müridlerinden olan büyük hocası Seyyid Burhâneddin Muhakkık-i Tirmizî'den dokuz yıl boyunca zâhirî ve bâtınî ilimler öğrenmiştir. Onun kendisine örnek aldığı Attâr'ın çeşitli eserleri, Senâî'nin Hadîkatu'l-Hakîka'sı ve Şems-i Tebrizî'nin Makâlât'ı da aslında Kur'anî ve tevhidî esaslar çerçevesinde ancak mistik bir neşeyle yazmışlardır. Mevlânâ'nın ortaya çıkışının altyapısını hazırlayan bu eserler, özleri itibarıyla çeşitli Kur'an âyetlerini ve Peygamberin sözlerini esas alarak İslâm inancını açıklayan, tefsir eden kitaplardır. Muhakkık-i Tirmizî'nin Ma'ârif'inde Bahâeddin Veled'den naklettiği şu sözler bu konuda iyi bir örnek teşkil eder:

    Bütün Kur'an'ı eledim, aktardım; her âyetin, her kıssanın anlamının özeti olarak şunu buldum: Ey kul, benden başkasından kesil, başkasından bulacağın, elde edeceğin, her şeyi, halka minnet etmeksizin benden bulursun. Ama benden bulacağın, elde edeceğin hiçbir şeyi hiç kimseden bulamazsın, hiçbir kimseden elde edemezsin. Ey bana yapışan, sarılan, daha fazla yapış, daha fazla sarıl bana. Namaz Allah'la buluşmaktır; zekat Allah'la buluşmaktır, oruç Allah'la buluşmak. Bu çeşit buluşup kavuşmalar, her buluşup kavuşmadan daha tatlıdır. Hani sevgilinin yanında oturursun, bunun bir lezzeti vardır. Başını kucağına korsun, bunda da bir lezzet vardır. Fakat Allah'a kavuşmanın lezzeti hepsinden üstün. İster Kur'an'ın evvelinden oku, ister ahirinden; anlamı bu: Ey benden ayrılmış olan, bana kavuş. Diriden ayrılmış olan ölüdür. Değil mi ki canı, canan vermiştir; sana gönlüne huzur veren bir gönül lütfetmiştir. Ruhuna bir ruh ihsan eylemiştir. Peki onu unutup boş şeylerden vefa umarak ömrünü yele vermekten utanmaz mısın sen? 
    Mevlânâ hiç kuşkusuz yoğun bir İslâmî eğitim aldığı gençlik dönemlerinde, o zamana dek kaleme alınmış olan pek çok tefsiri okumuş ve her halde Kur'an'ın metni ile birlikte bu tefsirlerden bir kısmını iyice ezberlemiş ve sindirmiştir. Eflâkî'nin bir hikâye münasebetiyle bildirdiğine göre, Fahreddin-i Dîvdest adlı bir edip, Mevlânâ'ya Abdurrahman es-Sulemî'nin el-Hakâ'ik fi't-Tefsîr adlı ünlü işârî ve tasavvufî tefsirini istinsah etmiş, o da buna karşılık adı geçene ferecesini vermiştir . Bu, anekdottan Mevlânâ'nın bu tür tefsirleri okumaya düşkün olduğu, özellikle Sulemî'nin tefsirine özel bir önem verdiği anlaşılmaktadır.
    Mevlânâ da tıpkı babası ve hocaları gibi, başta Mesnevi'si olmak üzere, Fîhi Mâfîh, Mecâlis-i Seb'a ve Mektûbât'ta, hatta insanlık tarihinin en büyük aşk ve sevgi kaynaklarından birisi olan Divan'ında, Kur'anî kavramları, Kur'an'da geçen hemen bütün Peygamber kıssalarını , Kur'an ahlâkını, insanı bu dünyada ve öte dünyada saadete ulaştıran yolları, İslâm'ın ve imanın şartlarını ve gereklerini, Allah'ın sıfatlarını, isimlerini, bunların âlemdeki tecellilerini, inanç ve iman esaslarını uzun uzun anlatarak tefsir eder. Bunun için âyetlerden, hadislerden, kendinden önceki din büyüklerinin sözlerinden, Attâr'ın ve Senâî'nin şiirlerinden, hatta yaygın halk hikâyelerinden yararlanır. Mevlânâ'nın eserlerinde kullandığı âyetlerin ve hadislerin sayısı başlı başına bir kitaba konu teşkil edebilecek kadar çoktur. Bizim buradaki maksadımız bu âyetlerin nasıl, nerede ve ne şekilde kullanıldığını göstermek değil, Mevlânâ'nın Kur'an'a nasıl baktığını ve ondan ne anladığını tespit etmektir . Onun bütün bu anlatışlardan tek maksadı, kısaca ilâhî kelâmı insanlara bir başka pencereden göstermek, anlaşılır kılmak, sevdirmek ve yaşatmaktır. Mevlânâ, Kur'an'ın üslûbundan, anlatım tarzından, çeşitli olaylar ve olgular konusundaki sosyolojik ve psikolojik yönteminden son derece etkilenmiş, bu yüzden Mesnevi'de gerek mensur eserlerinde Kur'an'da izlenen üsluba uygun bir yol tutmuştur.
    Mevlânâ, Mesnevi'nin birinci cildinin Dibace'sinde, "kitabının bir ilham eseri olduğundan, yakîn sırlarından bahsettiğinden, Kur'an'ı iyiden iyiye açtığından yani keşşâfu'l-Kur'an olduğundan söz eder. Bu Dibace'de yer alan ifadelerin bir çoğunun Kur'an ayetleriyle örneklenmiş olması yüzünden kendisini eleştirenler olmuş, sözlerinin "vahy" olduğunu iddia ettiği gibi suçlamalarla karşı karşıya kalmıştır. Ancak "Mesnevimiz, birlik (vahdet) dükkanıdır. Onda bir (vahy)'den başka ne görürsen, o puttur " diyen Mevlânâ'nın hiç kuşkusuz böyle bir iddiası yoktur. Gölpınarlı bu konuya şöyle açıklık getirir:
    "Mevlânâ, hiçbir vakit ve hiçbir surette Mesnevi'yi Kur'an olarak sunmayı aklına bile getirmez. O, vahdetin aşırı ve taşkın cezbesiyle kainatı, geçmişleri ve gelecekleri kendisinde gören, kendisini yaratılışa mihver ve gaye sayan bir sufi değildir. Onun her sözü şeriat kantarıyla tartıldıktan sonra hakikat potasına konmuştur. Mevlânâ'nın övgüleri, Mesnevi'nin Kur'an-ı Mecid'in, hadis-i şeriflerin mealini, tefsirini, şerhini ihtiva eden bir ilham eseri olduğunu bildirmek içindir, yoksa onu, hâşâ, bir vahiy olarak telakki etmemiştir, etmez de. Şemseddin, Mevlânâ ve Mevlânâ'ya gerçekten uyanlar, ne bazıları gibi nübüvveti kisbî bilmişlerdir; ne Hatm-i Vilayet makamından bahsetmişlerdir, ne o makama sahip oldukları iddiasında bulunmuşlardır, ne ittihada inanmışlardır, ne hulûle ."
    Pek çok kere Mesnevi'sini amaç itibariyle Kur'an'a benzetmiş, onunla pek çok insanın doğru yolu bulduğunu, ancak nicelerinin sapıttığını ifade etmiştir. Gerçekten de Mesnevi, baştan sona Kur'an ve sünnet ile yoğrulmuş ve adeta manzum bir Kur'an tefsirine dönüşmüştür. Mevlânâ beyitlerinde sürekli olarak âyetlerden lafzî ve manevî iktibaslar yapar, bazen telmih yoluyla âyetlere işaret eder, bazen âyetleri hatırlatacak karinelerle onları Farsçaya çevirerek beyitler içinde eritir. Bütün bu hususlar göz önünde tutulduğunda Mevlânâ'yı Kur'an'dan ve Kur'anî ilimlerden soyutlayarak anlamanın ya da anlatmanın imkansızlığı, hatta abesliği ortaya çıkar. Mevlânâ da meşhur bir rubaisinde Kur'an ve sünnet ile arasındaki bağı şöyle dile getirir:
    "Canım bedenimde oldukça Kur'an'ın kölesiyim. Allah'ın seçkin Peygamberi Muhammed'in yolunun toprağıyım. Kim benden bundan başka bir söz naklederse, o sözden de bezmişim ben onu söyleyenden de. "
    Mevlânâ, bu sözleriyle bir İslâm âlimi olarak Peygamberlerin mirasının gerçek vârisi olduğunu, Allah, evren ve insan arasındaki ilişkiyi anlamak için Kur'an ve sünnet anahtarından yararlanmak gerektiğini söylemekte, bu ikisinin ilkelerine uymayan hususlarda kendisine yapılacak yakıştırmalardan ve bühtanlardan uzak olduğunu bildirmektedir.
    Aynı duyarlılık hocası ve şeyhi Muhakkık-i Tirmizî'nin şu sözlerinde de görülür: "Allah'ın salâvâtı ona olsun, Muhammed'in ayağının toprağıyım ben. O da benim canımın sevgilisidir; bana vermiştir kendini ." Aslında, Bahâeddin Veled'den başlayarak, Muhakkık-i Tirmizî, Mevlânâ, Şems-i Tebrizi ve Sultan Veled'e dek uzanan çizgide ortaya konan ve çeşitli meclislerde yapılan konuşmaların (takrirât) bir araya gelmesinden oluşan ve "Maârif" veya "Makâlât" gibi adlarla anılan bütün eserlerde, üslup farklılıkları olmakla birlikte, ortak bir inanç ve düşünce dile getirilir. Bütün bu eserler, zâhirî anlamlarına da sadık kalmak suretiyle Kur'an'ı kendi tevhidî bütünlüğü içinde ancak tasavvufî bir coşku ve hâl ile tefsir ve tevil ederler. Bununla birlikte gerek Mevlânâ gerek hocaları, Kur'an'ın, insanın kişisel hevâ ve heveslere dayanarak tevil ve tefsir edilmesine şiddetle karşı çıkmışlardır:

    Muhakkık-i Tirmizî bu konuda şöyle der:

    "Tutarlar da Kur'an'ı tefsire koyulurlar. Söyledikleri sözler, hep kendi zanlarına, kıyaslarına, meşreplerine yakıştırmalarına göredir. Bunlara uygun laf ederler, sonra da ona tefsir adını takarlar. Oysa ki yaratılmışın zannı, şüphesi, yaratanın dileğine, muradına asla uymaz. İşte "Kur'an'ı kendi reyiyle tefsir eden kâfir olur"

    sözünün manası budur...

    Dünyada itibar edilecek söz ya Kur'an'dır ya hadis, Ama bazı kişiler, Kur'an'ın anlamında yanılmışlar, ona da tefsir adını, aptallıklarından vermişler, gene aptallıklarından anlamı uzattıkça uzatmışlar.

    "Yaratıp geliştirenin sözünü,yaratıp geliştirenden duy ."

    Mevlânâ da:
    "Kur'an'ın olur olmaz yere tevil edilmesine karşı çıkar. Ona göre Kur'an'ın söylediğini anlamaya çalışmak, Kur'an'ı Kur'an ile tefsir etmek gerekir, heva ve heveslerin sözlerini Kur'an'a söyletmek değil."

    Kendisi de Mesnevi'de bazı âyetleri tevil etmiş, ancak âyetlerin bâtınındaki anlamları ele alırken zâhirî anlamlarını ve hükümlerini hiçbir zaman tamamen devre dışı bırakmamış; bütünüyle sembolik ve üstü kapalı tefsir ve tevillerden kaçınmıştır.

    "Sen el değmemiş sözü tevil etmişsin, Kur'an'ı değil kendini tevil et.
    Kendi hevana uyup Kur'an'ı tevil ediyorsun da yüce anlam senin yüzünden alçalıp eğriliyor ."

    Kur'an'ı diledikleri gibi tevil edenlerin durumunu, eşek sidiğinin üzerindeki saman çöpünün üzerine binerek kendisini gemi kaptanı zanneden sineğin haline benzetir ve onun tevilinin ne denli asılsız ve değersiz olduğunu söyler:

    "Aslı olmayan tevil sahibi de sineğe benzer; onun vehmi eşek sidiğidir, düşüncesi de saman çöpü.
    Sinek kendi düşüncesine saplanıp tevile kalkışmasa, bundan vazgeçse baht o sineği devlet kuşu haline getirir ."

    Divandaki bir şiirinde de Kur'an'ı kendi bilgisi, hâli ve anlayışı ölçüsünde tevil edip sonra da bunu başkalarına dayatmaya çalışanları hedef alarak şöyle der:

    "Kendi bilgin ve halinle Kur'an'ı tevil ediyorsun; ondan sonra da Kur'an'ı halkın başına örs gibi vuruyorsun ."

    Mevlânâ, Kur'an'ı:

    "peçesini açmakla yüzünü hemencecik gösterivermeyen bir geline benzetir ."

    Kur'an gelininin yüzünü açması, o peçenin ardındaki güzelliği göstermesi için heva ve heveslerden kurtulmak ve ona yürekten bir samimiyetle yaklaşmak gerekir.

    Mevlânâ'nın büyük saygı duyduğu ve Mesnevi'de her zaman "Hakim" adıyla andığı manevî üstatlarından büyük mutasavvıf şair Senâî de tevhid konulu bir kasidesinde buna benzer bir ifade kullanır:

    "Kur'an gelini, yüzündeki örtüyü ancak anlam başkentini kavgadan dövüşten temizlenmiş olduğunda çıkarır.
    Kur'an'dan bir nakıştan başka nasibin yoksa şaşılmaz buna, çünkü Körlerin gözü, güneşin yalımlarından, hararetinden başka bir şey elde edemez ."

    Kur'an anlaşılması ve yaşanması gereken bir kitaptır Mevlânâ'ya göre. Çünkü Allah tarafından insanlığa indirilmesinden maksat budur. Bu maksada yönelik olmayan çabalar boşunadır. Onu, buyruklarını yerine getirmeden, anlamadan, kendisiyle hemhâl olmadan papağan gibi habire tekrarlamanın ya da okumanın çok da bir faydası yoktur. İnsan, en güzel örnekler olan Peygamberin canına ulaşmak, onlar arasına karılmak için Kur'an'a sığınmalıdır:

    "Eyvahlar olsun o diriye ki ölüyle düşüp kalktı da öldü, dirilik kaçtı gitti ondan.
    Sen de Allah'ın Kur'an'ına kaçarsan, peygamberlerin canlarına ulaşır, onlarla karılırsın.
    Kur'an peygamberlerin halleridir, onlar tertemiz ululuk denizinin balıklarıdır.
    Kur'an'ı okur fakat dediğini tutmazsan, tut ki peygamberleri erenleri görmüşsün ne çıkar?
    Fakat Kur'an'daki hikayeleri okur, buyruklarını tutarsan can kuşun kafeste daralır.
    Kafesteki kuş, zindandaki mahpusa benzer; kurtulmayı istemeyişi bilgisizliktendir.
    Kafeslerinden kurtulan canlar Peygamberledir, halka kılavuzluğa layıktır onlar.
    Onların sesleri dışarıdan gelir, dinden duyulur; sana da kurtuluş yolu budur, bu der, o ses ."

    Divan'da da Kur'an'ı vasfedenlerin, onu okuyup anlamlarını kavrayarak kendilerinden geçmedikleri, hâlâ aklı başında kalabildikleri için Kur'an ehli olmadıklarını, sadece bir okuyucudan ibaret olduklarını söyler:

    "O Kur'an'ı vasfedip duran değil mi ya kendi hâlindedir, değil mi ya aklı başındadır; Kur'an ehli değildir o, olsa olsa bir okuyucudur ."

    Yine Fîhi Mâfih'te bir Kur'an okuyucusundan bahisle;

    "Evet, Kur'an'ın suretini doğru okuyor, fakat manasından haberi yok. Esasen onun gerçek manası kendisine anlatılmış olsa, kabul etmez ve yine körü körüne okur"

    diyerek Kur'an'ı hiç anlamadan okuyanları ve yalnızca bununla yetinenleri eleştirir .

    Akıl için kullanılabilecek yegâne ölçü, yegâne meheng Kur'an'dır, Peygamberin halleridir.

    "Meheng olmadıkça vehimle akıl belirmez, tez ikisini de meheng taşına götür.
    Bu meheng Kur'an'dır, Peygamberlerin halleridir ."

    Kur'an baştan sona hikmettir, hikmetse müminin yitik malı. O halde, her mümin yitiğinin nerede olduğunu bilmeli ve onu oradan almalıdır.

    "Kur'an'ın hikmeti madem ki müminin kaybolmuş malıdır, herkes elbette kaybolmuş malını bilir ."

    Mevlânâ, Kur'an ile haşır neşir olanın canının onun tâ kendisi kesileceğini, varlığının büsbütün Kur'an'a dönüşeceğini, samanla arpa yiyenin ise ancak kurban olacağını veciz bir şekilde dile getirir:

    "Samanla arpa yiyen kurban olur; Allah'ın ışığını yiyense Kur'an kesilir ."

    "Allah'ın bazı kulları vardır ki Hakk'a Kur'an vasıtasıyla ulaşırlar. Bazı daha has olan kulları da vardır ki onlar Allah'tan gelir ve Kur'an'ı burada bulup Allah'ın göndermiş olduğunu bilirler ."

    Kur'an, öyle bir kitaptır ki onun içinde her seviyede, her anlayışta insanı doyuracak kadar bilgi vardır. Ne aradığını bilen orada her şeyi bulabilir. Kur'an'ın hem zâhiri hem de bâtını, yani her görüneninin ardında bir görünmeyeni, her bilineninin ardında bir bilinmeyeni vardır. Kur'an sıradan seçkin herkese yetecek büyüklükte ve genişlikte bir sofradır, fakat herkes o sofradan ancak kendi kabiliyeti ölçüsünde, kendi yiyebileceği kadar rızıklanabilir.

    "Hani Kur'an gibi anlamı yedi kattır; ileri gelenleri de doyuracak yemek vardır onda geri kalanları da ."

    "Kur'an harfleri bil ki görünür, fakat bu görünen harflerin onlardan çıkan mananın altında pek kahredici pek güçlü bir de iç manası vardır.
    Onun altında bir iç mana daha, ondan sonra bir üçüncü iç mana var ki orada bütün akıllar yiter gider.
    Kur'an'ın dördüncü iç manasını, eşi, örneği olmayan Allah'tan başka kimse görmedi, bilmedi.
    Ey oğul, sen, Kur'an'ın görünen, bilinen dış yüzüne bakma; şeytan da Âdem'i ancak toprak görür.
    Kur'an'ın dış yüzü (zâhir) bir insana benzer, şekli kılığı görünür de canı gizlidir."

    Yine Fîhi Mâfîh'te:

    "Kur'an'dan herkesin zâhirî bir tat alıp sütüyle gıdalanabileceğini, ancak sadece kâmil insanlar için onun manasında ayrı bir zevk olduğunu ve onların Ku'ran'ı bir başka türlü anladıklarını " dile getirir.

    Bazı kıt akıllı, anlayışsız insanların Kur'an'ı anlamadıkları gibi Mesnevi'yi de anlamadıklarını, orada sözden başka bir şey göremeyip anlama ulaşamadıklarını söyler.

    Allah'ın kitabının da zamanında kâfirler tarafından böyle kınandığını belirterek kendi anlayışındaki kusur yüzünden Mesnevi'yi kınayanlara, taş atanlara cevap verir ve onları bu eserin bir benzerini meydana getirmeye çağırarak adeta meydan okur:

    "Eğri kişi Kur'an'da sözden başka bir şey görmez; sapıkların bu hallerine de şaşılmaz.
    Körlerin gözü, güneşin yalımlarından, hararetinden başka bir şey elde edemez .
    Maskaranın biri ansızın eşek ahırından başını çıkardı da kınarcasına dedi ki:
    Bu söz, yani Mesnevi, aşağılık bir söz; peygamberin hikayesi mi, onun izinden gitmeyi mi anlatıyor?
    Erenlerin koşturdukları yandan, yüce sırlardan bahis yok.
    Allah'ın kitabına da söylendi bu sözler; kâfirler onu da böyle kınadılar.
    Dediler ki: Geçmişlerin hikayeleri, eskimiş masallar; bunda öyle derin bahisler, gerçeğe ait sözler yok.
    Meydanda olan şeyler, herkes anlar, herkes bilir bunları; nerede bir bahis ki akıl, kendisini kaybetsin?
    Allah, sana kolay görünüyorsa, dedi, bu kolaylıkta bir sure söyle.
    ---
    A kınayan köpek sen havlayıp duruyorsun, Kur'an'ı kınamakla hükmünden kurtuluyorsun sanki.
    O arslan değildir ki ondan canını kurtarabilesin; yahut da onun kahır pençesinden imanını halas edesin.
    Kur'an kıyamete dek seslenir, a kendilerini bilgisizliğe feda eden toplum der:

    "Beni masal sandınız, kınayış tohumunu kafirlik tohumunu ektiniz durdunuz.
    Ama gördünüz ya, kınadığınız durup durmada; sizse yok oldunuz, masala döndünüz.
    Ben Allah kelâmıyım, Allah'ın zatıyla durmadayım; canın canına gıdayım; tertemiz apaydın bir yakutum ben ."
    Mesnevi'nin sadece sözlerine ve görünüşüne aldananlar onun anlamından uzak kalanlar, tıpkı Kur'an'ın bazı insanları saptırdığı gibi Mesnevi yüzünden yoldan azarlar. Mesnevi'yi şeklen anlamaya çalışanlar, anlamını ve içeriğini kavrayamayanlar, onu sadece kınamaya çalışırlar.

    "Sözü de şu beden gibi bil; anlamı, içindedir, can gibi hani.
    Ten gözü, boyuna teni görür; can gözüyse zehirle dolu olan canı görür.
    Demek ki Mesnevi'nin sözlerindeki görünüş yüzünden, görünüşe bakan yolunu azıtır; anlamı göreneyse o sözler, doğru yolu gösterir.
    Kur'an'da da Allah, bu Kur'an buyurmuştur, gönül yüzünden kimine doğru yolu gösterir, kimini doğru yoldan azdırır ."

    Kur'an'ı ancak Kur'an ile anlamak ve yorumlamak mümkündür; nitekim Mesnevi'yi de Mesnevi ile:

    "Kur'an'ın anlamını ancak Kur'an'dan sor, heva ve hevesine uymayı ateşe vurup yakmış kişiden öğren.
    O kişi Kur'an'ın karşısında kurban olmuştur, alçalmıştır, onun canı, Kur'an'ın ta kendisi kesilmiştir.
    Güle tamamıyla kendisini feda etmiş yağı, ister gülyağı diye kokla, ister gül diye ."

    Kur'an'a ve onun evrensel değerlerine bağlılığını her fırsatta dile getiren Mevlânâ, içeriği yine tamamen Kur'an'ın emir ve yasaklarına uygun beyanla  insanlara şöyle vasiyet etmiştir:

    "Ben size, gizlice ve açıkça Allah'tan korkmayı, az yemeyi, az uyumayı, az söylemeyi, günahlardan çekinmeyi, oruca, namaza devam etmeyi, daima şehvetten kaçınmayı, halkın eziyetine ve cefasına dayanmayı, ayak takımıyla ve akılsızlarla düşüp kalkmaktan uzak bulunmayı, kerim olan salih kimselerle beraber olmayı vasiyet ederim. Çünkü insanların en hayırlısı, insanlara faydası dokunandır. Sözün hayırlısı da az ve öz olandır. Hamd yalnız Allah'a mahsustur. Tevhid ehline selam olsun ."

    Sonuç:

    Mevlânâ'nın öğretisi, söylenildiği ya da iddia edildiği gibi, İslâm dininin yerine getirilmesi zorunlu olan zâhirî ve kesin hükümlerini görmezden gelen dinler üstü bir yol değil, bütün dinleri kaynak itibarıyla İslâm sayan, bütün insanlığı Allah'ın yaratıkları ve kulları olarak kabul eden, ancak Allah tarafından son din olduğu ilân edilmiş olan İslâm'ın tevhidî anlayışı içinde, Kur'an ile bütünleşmiş bir halde, Hakk'a kulluk ve halka hizmet potasında eriten geniş ve kucaklayıcı bir yaklaşımdan ibarettir. İnsanlığın düşünce ve eylem tarihi içinde benzeri az görülen bu eşsiz ârifin, İslâm'ın iki ana kaynağıyla, yani Kur'an ve Peygamberle dolu düşünce testisinden taşanları anlamak için, bu iki kaynağa müracaat kaçınılmazdır. Aksi halde onun eserlerini hakkıyla anlamak ya da ondan yararlanmak kuru bir iddiadan başka bir şey olmayacaktır. Çünkü, Mevlânâ'nın din, dil, ırk, renk farkı gözetmeden tüm insanlığı hakikate çağıran, Allah'ın sonsuz merhamet pınarlarından kana kana su içmeye davet eden evrensel mesajı ve sevgi dolu yaklaşımı, aslında bizzat İslâm dininin ve Kur'an'ın tüm insanlığı gerçekleştirmeye davet ettiği yaklaşımdır. İşte bu yüzden Mevlânâ, 26.000 beyti aşan Mesnevisi'nde aslında Kur'an'dan başka bir şey konuşmamıştır.

    Sonuç olarak denilebilir ki: Artık bütün insanlığın ortak ve evrensel değeri haline gelmiş olan bu büyük düşünürü, Kur'an'dan ve Peygamberden soyutlayarak, Kur'an ve Peygamber dairesi dışında göstererek anlamak ve anlatmak, onu 19. ve 20. yüzyılın toplumsal ve siyasal şartları gereği ortaya çıkmış bir takım ideolojilerle etiketlemek ve evrensel mesajını renkli folklorik ve sembolik göstergelere indirgemek ona ve düşüncelerine yapılabilecek en büyük haksızlık olacaktır.

     

    

    Yazarın Diğer Yazılarını Göster / Author's Other Articles

Röportajlar
Anket

Uluslararası Rumi Mevlevi Topluluğu'nun Sitesini Nereden Öğrendiniz?





Neticeler


Other Polls

konser nukte multimedia foto kitap evi